Sakız Adası Gezilecek Yerler, Nasıl Gidlir, Neler Yapılır

KAPIDA SAKLANAN CENNET

Sakız Adası'na Kapsamlı Seyahat Rehberi

Adı bile masallara layık bir ada: Mastiha'nın, denizin ve zamanın durduğu köylerin hikâyesi

* * *

"Ege'nin suları vardır, yürek gibi durur durur, sonra ansızın coşar. O suların dibinde düşler yatar; gecenin karanlığında fısıldar, gündüzün güneşiyle parlak parlak titreşir. İşte bu sularda bir ada var, adı masaldan çalınmış gibi: Sakız..."

Sekiz kilometre. Denizde sekiz kilometre. Düşünün bir an: Karaburun'un ufkuna çıkarsanız, gözünüzle görebilirsiniz onu. Çeşme'den baktığınızda burunlar arasında gizlenmiş, bulutların altında uyur gibidir. Sekiz kilometre — kuşların geçtiği, rüzgarların taşıdığı bir mesafe. Oysa çoğumuz için o ada yıllarca uzak kaldı; bilet kuyruklarında bekleyerek, konsolosluk penceresinden kırmızı damgayı bekleyerek... Şimdi o mesafe erimiş. Artık Sakız Adası, deniz sesiyle uyanan sabahlardan birinde çıkılabilecek kadar yakın.

Bu yazı, o yakınlığı bir seyahate dönüştürmek isteyenler için kaleme alındı. Yalnızca 'nereye gidilir, ne yenir' sorusunun değil; 'bu ada ne hissettiriyor, neden bu kadar çekiyor' sorusunun da yanıtı burada. Pyrgi'nin geometrik evleri, Mesta'nın taş labirentleri, Agia Dynami'nin durgun koyları, zeytinyağlı mezeler ve ouzo bardaklarından yükselen tuz kokusuyla bir hikâye bu — bütünüyle Ege'nin hikâyesi.

1. Çeşme'den Sakız'a: Denizin Üzerindeki Kırk Dakika

Ulusoy limanında sabahın erken saatlerinde bir hareketlilik başlar. Yanında çantasıyla hızlı adım atan seyyahlar, elinde plastik bardakla çay içen kaptanlar, feribotların güvertelerinde kalabalık bekleyişler... Türkiye ile Yunanistan arasındaki o kısa deniz parçası, binlerce yıldır aynı suları barındırır; filo gemileri geçmiştir buradan, balıkçı tekneleri, kaçakçı sandalları, şairler ve aşıklar.

Bugün o geçişi Sakız Adası feribot seferleri sayesinde yarım saate indirdik. Turyol, Ertürk Lines, Sunrise Tours gibi firmalar, Çeşme'den Sakız'a yaklaşık 20 ila 40 dakika süren seferler düzenliyor. Deniz sakin olduğunda feribot tiz bir uğultularla ilerler; güvertede dururseniz tuzlu hava yüzünüze çarpar ve karşı kıyının silueti yavaşça şekillenmeye başlar.

O siluet ilk göründüğünde insanın içini tuhaf bir şey kaplar. Tanıdık gibi — Ege'nin renkleri, zeytinliklerin eğimi, denize sarkık kayalıklar. Ama bir yabancılık da var. Alfabedeki harfler farklı, tabelalar farklı, limanı bekleyen gümrük memurlarının sesleri farklı. "Hem bizim gibi hem de değil" o his; Yunanistan'a her gidişte insana eşlik eder.

Feribot biletinizi seyahattan önce online feribot bileti alarak hem para hem de zaman kazanabilirsiniz. Özellikle yaz aylarında ve hafta sonlarında koltuklar çok çabuk doluyor; son dakika planlarıyla sefere yetişmek zorlaşıyor. Yaz dönemi sefer saatlerine erişmek için de

Çeşme'den Sakız feribotu sitesini incelemenizi tavsiye ederiz; tüm firmaların güncel saatlerini ve fiyatlarını karşılaştırabilirsiniz.

Arabayla mı, Feribotla mı?

Sakız Adası büyük bir ada. Yunanlı komşuların beşinci büyük adası bu; Mykonos'u, Santorini'yi cep büyüklüğünde bırakan, güneyi kuzeyi arasında elli kilometreyi bulan bir yer. Dolayısıyla aracınız olması gerçek bir özgürlük.

Kendi arabanızı feribota yükleyebilirsiniz. Gidiş-dönüş feribot+araç ücreti iki kişi için 200-250 Euro civarına denk düşüyor. Buna yeşil sigorta ve karşıya geçiş belgesi hazırlık maliyetini de ekleyin. Öte yandan adada araba kiralamak 2-3 günlük kalmalar için çok daha mantıklı olabiliyor; kiralık araçlar limandan çıkınca hemen karşınıza çıkıyor.

Araçsız ya da adadan kiralama yaparak gitmeyi tercih edenler için Sakız Adası tur seçenekleri de değerlendirilebilir; rehberli turlar aynı günde hem köyleri hem de plajları verimli biçimde görmenizi sağlıyor.

2. Kapı Vizesi: Masumane Görünen Bir Prosedür

Kapıda vize, adından çağrıştırdığı kadar anlık bir işlem değil. "Kapıda" sözcüğü burada giriş noktasını değil, vize türünü tanımlar. Yani feribota binerken 'hadi bir vize alayım' diyemezsiniz; önceden başvurmanız şart.

Tüm belgeleri eksiksiz hazırlayıp en az 3-7 gün öncesinden kapı vizesi başvurusu yapmanız gerekiyor. Başvuruyu feribot firmaları üzerinden ya da aracı kuruluşlar aracılığıyla yapabilirsiniz. Belgelerinizi kargo veya elden teslim etmeniz bekleniyor.

Gerekli Belgeler

1. Pasaport fotokopisi: En az 6 ay geçerliliği olmalı; KKTC damgası kesinlikle bulunmamalı.

2. Biyometrik fotoğraf: Beyaz fonlu, 2 adet.

3. Banka hesap dökümü: Son 3 ay, kişi başı minimum 450 Euro bakiye göstermeli.

4. Otel rezervasyonu: Onaylı, seyahat tarihlerini kapsayan.

5. Gidiş-dönüş feribot bileti: Onaylı ve ödenmiş.

6. Seyahat sağlık sigortası: Minimum 30.000 Euro teminatlı, tüm seyahati kapsayan.

Vize ücreti 2025 itibarıyla 60-80 Euro arasında değişiyor (feribot firması hizmet bedeli hariç). Başvuruyu gemi bileti ve vize paketleri birlikte sunan acenteler aracılığıyla yapmak sürecinizi kolaylaştırır; tüm evrakları sizin adınıza takip ediyorlar.

Geçerli bir Schengen vizeniz varsa bu sürecin tamamını atlıyorsunuz — doğrudan feribota binip geçebiliyorsunuz. Sakız Adası için alınan kapı vizesi ise yalnızca bu adaya özel; başka bir adaya ya da Yunanistan anakarasına geçişe izin vermiyor.

3. Rüzgarın Dili: Sakız Adası'nı Anlamak

Sakız ağacı — botanik adıyla Pistacia lentiscus var. chia — yalnızca burada ağlar. Dünyanın başka hiçbir yerinde bu kadar bol, bu kadar temiz damıtılmaz o beyaz reçine. Ağacın kabuğuna bıçakla çentik vurursunuz; günler içinde damlalar birikir, güneşte sertleşir. O sertleşmiş damlaları toplamak için ağaçların altına kireç tozu döşenir — toprağa karışmasın diye. Beyaz tozlu ağaçların altından geçerken anlarınız ki bu ada, sakızın ağırlığını yüzyıllardır taşır.

Adanın ismi de, karakteri de, mutfağı da, hatta tatlısı da bu ağaçtan gelir. Mastik olarak da bilinen bu sakız, diş macunundan sabuna, içkiden çikolataya her şeyin içine girer. Mastihashop'ta rafa dizili şişelere, kutulara, poşetlere bakınca anlarsınız: Bu ada sakızla nefes alır.

Bir de tarih var tabii. Sakız, 1566'dan 1913'e dek — tam 347 yıl — Osmanlı idaresindeydi. Bu yüzyıllar adada derin izler bıraktı: Merkezdeki cami, kale surları içindeki hamam, Chios Old Town'ın sokaklarında yer yer beliren Osmanlı izi... Tzatziki ile cacık arasındaki akrabalık gibi, musakka ile musakka arasındaki o tuhaf dil benzerliği gibi, her iki kültür birbirinin içine geçmiş.

"Komşu komşunun dumanına muhtaçmış derler. Biz Sakız'a gidene dek, komşunun ateşini bile görememişiz. Oysa o ateş hep yanıktı — sekiz kilometrenin ötesinde, ufkun kıyısında."

4. Orta Çağ'dan Adımlar: Köyler

Pyrgi — Desenlerin Köyü

İnsan bazı yerlerde gözlerinin kendini kandırdığını sanır. Pyrgi, böyle bir yerdir. Köye girdiğinizde binalara bakarsınız: Sıvanın üzerine işlenmiş geometrik şekiller, kontrastlarla oynanmış, siyah-beyaz bir dünya. Adına "xysta" deniyor bu tekniğin. Yunanca'da "kazınmış" anlamına gelir. Telefona karaladığınız spiraller, üçgenler, dalgalar — bunların bir köyün yüzüne işlenmiş halini düşünün.

10. yüzyılda korsanlardan korunmak amacıyla kurulmuş Pyrgi. Labirent gibi sokaklarından birinde kaybolduğunuzda, kapıların önünde siyah elbiseli yaşlı kadınlarla karşılaşırsınız. Yunanistan'da eşini kaybeden kadınlar siyah giyer — bu gelenek adada yaşamaya devam eder. Onların gözlerinde bir derinlik vardır, adanın geçmişini taşır gibi.

Pyrgi'nin meydanındaki kilise önünde bir frappe iyin. Soğuk soğuk. Güneş sizi ısıtırken o soğukluk içinize yayılsın. Sonra yine o sokakların içine dalın — kaybolmak için gelin buraya, bulmak için değil.

Mesta — UNESCO'nun Labirenti

Mestousiko şarabını buraya özgü yapan adanın yalnızca bu köyündeki üzümlerdir. Ama Mesta'yı asıl özel kılan şey taş değil, sessizliktir. Köy meydanına girdiğinizde sanki ses yutulur. Dar sokaklar yarı karanlık bırakır sizi; binalar üstte birleşir, gökyüzü dar bir şerit kalır. Labirent şeklindeki bu planlamanın sebebi yine korsanlar — bir düşman içeri girsin, çıkmasın isteniyor.

Taksiarhis Kilisesi, tüm Yunanistan'ın en süslü köy kiliselerinden biri olarak anılır. İçine girdiğinizde bir sessizlik bastırır üstünüze; altın sarısı ikonalar, tavan bezemeleri, mum kokusu... Burada zaman başka akar.

Köy meydanında Kanellos Loukoumades'in önünde kuyruk görürseniz şaşırmayın: Yunan lokması, Sakız'ın damak tadına göre uyarlanmış. Ballısından, çikolatalısından alın; içinizin ısındığını hissedersiniz.

Olimpi — Sakin Olan

Pirgi ve Mesta'nın gölgesinde kalır çoğu zaman Olimpi. Oysa bu köy, tam da o yüzden değerlidir: Turistlerin henüz sıradanlaştırmadığı bir Orta Çağ atmosferi sizi karşılar. Meydanda yaşlı bir adam satranç oynar; çocuklar sokakta koşar; bir kedi güneşli bir duvarın dibinde uyuklar.

Olimpi yakınlarındaki Sikia Mağarası da listenize alın. Sarkıt ve dikitlerle süslü, 55 metre derinliğindeki bu doğa harikası 2003'ten beri ziyarete açık. Büyük bir mağara değil ama adanın yüzeyindeki güzelliğini altında da sürdürdüğünü hatırlatıyor.

Armolia ve Anavatos

Armolia, seramikleri ile tanınır. Köyden geçerken vazo, saksı, çömlek yapan ustaları pencereden izleyebilirsiniz. Bir hatıra alın — Sakız kilinden doğmuş olduğunu bilmek o objeye başka bir anlam verir.

Anavatos ise başka türlü bir yer. 1822'de terk edilmiş bu köy, dağın tepesinde sessizce bozulmayı bekler. Evlerin kapıları çürümüş, duvarlar sarkmış, ama zaman burada gerçekten durmuş gibi. Rivayete göre Osmanlı askerleri köye yaklaşınca halk uçurumdan atlamayı tercih etmiş. O ağır tarih, köyün taşlarına sinmiş gibidir.

5. Mavra Volia'dan Elinta'ya: Adanın Plajları

Sakız'ın denizi Ege'nin en açık gözüdür. Kıyılar sert ve saf; kumlu, çakıllı, volkanik, kayalık — her çeşit plaj adanın bir köşesinde sizi bekler. Ve çoğunun önünde şezlong kiralamanızı şart koşacak bir işletme yoktur. Gelirsiniz, sandığınızı açarsınız, denize girersiniz.

Mavra Volia — Volkanın Anısı

Adanın en ünlü plajı, rengiyle şaşırtır sizi. Kıyıya vurduğunuzda 'bu da ne?' dersiniz: Taşlar siyah. Koyu, parlak, yuvarlak volkanik çakıllar. Deniz ayakkabısız girilmez buraya — beden ağırlığıyla dengesini kaybetmek an meselesi olur aksi takdirde. Ama suyun rengi: Gümüş mavi, kristal, derinlerde koyu yeşil. Bu kontrast — siyah taş, aydınlık su — insanın aklından çıkmaz.

Agia Dynami — Isıltılı Koy

Büyük olmayan ama büyük hissettiren bir koy. Ağaçların gölgesinde dinlenebiliyorsunuz, suyu düzdür rüzgarsız günlerde, berrak bir maviyle yıkar sizi. Tesis yok; ne şezlong ne büfe. Gelip götürdüğünüz her şey sizinle döner. İşte o yüzden güzel: Doğanın egemenliği bozulmamış.

Apothika — Falezin Altındaki Sır

Apothika'ya inmek için bir merdivenden geçersiniz. Falez kenarında bekleyen bu küçük koyun alt tarafında sizi yalnızca deniz karşılar. Bir karavan büfe, sandviç ve soğuk içecek sunar; gerisini siz halletmelisiniz. Ama o zahmet, bakir koyun önünde anında silinir.

Glaroi — Adanın En Popüler Kıyısı

Glaroi plajına merkezi 25 dakika mesafeden gidilir. Karma kumlu-taşlı kıyısı, yazın şezlong ve şemsiye kiralayabileceğiniz bir işletmesiyle en konforlu plaj seçeneğidir. Yaz ortasında kalabalık olabilir; sabah erken gelirseniz en güzel yerleri kaparsınız.

Elinta — Batı Kıyısının Sırrı

Adanın batı yakasına uzanın; yangın izlerini geçin, kıvrımlı yolları aşın — ve birden, vadinin dibinde turkuaz bir koy belirir. Elinta. İşletme yok, kalabalık yok, gürültü yok. Sadece deniz ve taş. Kimseye söylememişler gibi durur; belki de söylememişlerdir.

6. Sofranın Şiiri: Sakız'da Yemek ve İçmek

Bir seyahati hatırlatan şeylerin başında yenilen yemekler gelir. Sakız'ın sofrası zengin değil belki — aynı mezeler, aynı balık çeşitleri çoğu yerde karşınıza çıkacak — ama taze. Dün denizde yüzen kalamarı bugün ızgarada yiyorsunuz, değeri bu.

Sakız Sofrası: Ne Yenir?

Pitaroudia: Nohut ve baharatla hazırlanan yerel köfte, adaya özgü. Mezelerin en başında gelir.

Ahtapot ızgara: Sahil tavernalarının vazgeçilmezi. Güneşte kuruttuktan sonra ızgara edilenler özellikle lezzetli.

Melekouni: Sakız adaya özgü bir tatlı: Bal ve susamla hazırlanır, küçük dikdörtgenler halinde servis edilir.

Kabak cipsleri: İncecik kesilmiş yeşil kabakların tempuralanıp kızartılması — adanın az konuşulan ama en iyi mezelerinden.

Mastikli uzo: Adanın damla sakızından üretilen uzo; normalinden daha yumuşak ve aromatik. Hesabı öderken ikram gelirse hemen kabul edin.

Nerede Yenir?

Vradipus — Çeşme'deki hiçbir restorana benzemeyen, modern ada mutfağının en şık yorumu. Rezervasyon olmadan gitmeyin.

I Gonia Ouzeri — Kordon boyunda, uygun fiyatlı, porsiyonları bol. Yemek sonunda dondurma ikram ediyorlar. Türk turistlerin en çok tercih ettiği yerlerden.

To Kechrimbari — Saat 12:30'da açılır, 16:00'da kapanır. Açık olan ne varsa onu yiyorsunuz; o gün ne çıktı ise. Ev yemeği tadında, sahibinin ruh haliyle birlikte.

To Asteri (Avgonima Köyü) — Adanın batı yakasına bakan nadir mekanlardan. Gün batımını buradan izlemek, köken fark etmeksizin her insana bir şeyler hissettirir. Et ağırlıklı menüsü var; deniz ürünlerinden bir mola için mükemmel.

Nostos (Lagkada) — Balıkçı köyündeki bu tavernanın masaları denizin hemen kıyısına kurulur. Kadayıfa sarılı karideslerini deneyin.

7. Nea Moni ve Anavatos: Tarihle Yüzleşmek

Adanın iç kesimlerine doğru ilerledikçe Ege'nin o açık mavi güzelliği yerini daha sert, daha içe dönük bir peyzaja bırakır. Çam ormanları, kayalık yamaçlar, sis çökmüş sabahlar...

Nea Moni Manastırı — UNESCO koruması altındaki bu 11. yüzyıl yapısı, Bizans mozaik sanatının en önemli örneklerinden birini barındırır. Ayasofya'yı andıran kubbe mozaiklerini yapanlar İstanbullu ustalar. Kilisenin içinde küçük bir vitrin var: İçinde kurukafalar. Osmanlı döneminde hayatını kaybedenlerin anısına saklanmış. Sessizce bakarsınız. Tarih, bu ada için soyut bir kavram değildir.

Anavatos'tan sonra To Asteri'ye çıkın akşam için. Avgonima'nın tepesinde masa kurun. Güneş batarken adanın batı kıyısı altın rengine döner. O an için bile değer bu yolculuk.

8. Merkez: Chios Town ve Çevresi

Feribottan indiğinizde ilk gördüğünüz yer Chios Old Town'ın limanıdır. Kordon boyunca sıralanmış kafeler, barlar, restoranlar — tanıdık bir görüntü. Biraz İzmir kokar, biraz Bodrum, biraz da Kavala.

Ama aralara daldıkça ada bambaşka açılır. Çarşının içinde küçük bir nar suyu dükkanı, fırından taze çıkan börek kokusu, Kanellos Loukoumades'in önünde uzayan kuyruk... MyCafe2'nin köşesinde laptop açmış birinin yüzündeki huzur.

Yeldeğirmenleri ve Kale

Merkezin biraz kuzeyinde, mavi Ege'yle birleşen yeldeğirmenleri Sakız'ın en fotoğrafik noktalarından. Gün batımı saatinde gidin; ışığın doğrudan vurduğu o altın saatte beyaz kanatlar, denizin üzerinde yanıyor gibi görünür.

Sakız Kalesi limana yakın, beşgen planlı bir Osmanlı yapısı. Duvarlar zamanla, bombardımanla ve 20. yüzyıl liman inşaatlarıyla yara almış; ama içindeki hamam, 2012'de restore edilerek korunmuş. Ücretsiz ziyaret edebilirsiniz.

Müzeler

Arkeoloji Müzesi: Antik İyon kentlerinin buluntuları; sikkeler, pişmiş toprak kaplar, Kibele heykelcikleri.

Denizcilik Müzesi: Restore edilmiş tarihi bir konakta, gemi maketleri ve İkinci Dünya Savaşı belgeleriyle Sakız'ın denizcilik tarihini anlatan keyifli bir koleksiyon.

Mastik Müzesi (güney bölge): Adaya kimliğini veren sakız üretiminin tarihini anlatan, çocuklar için de ücretsiz bir müze.

Narenciye Müzesi (Kampos): Portakal, limon ağaçlarıyla çevrili çiftlik bahçesinde, avlusunda çay içilebilir. Perivoli Cafe ile birlikte mola için ideal.

9. Kaç Gün, Nasıl Bir Rota?

1 Gün: Mümkün ama Yetersiz

Günübirlik gelenler genellikle merkezi görür, bir sahile iner, bir yemek yer ve döner. Ada bu ilgiyi hak eder ama bu kadarla görülmez. Yine de sıfırdan iyidir.

2 Gün: Hızlı Ama Seçici

Birinci gün merkez + güney köyler (Pyrgi, Mesta, Olimpi) + bir plaj. İkinci gün kuzey rota ya da batı kıyılar + Nea Moni + Anavatos. Yetmez ama tadına varılır.

3-4 Gün: Hak Ettiği Süre

Adanın hem güneyini hem kuzeyini görmek, plajlara zaman ayırmak, köylerde soluklanmak, akşam yemeklerinde acelesi olmadan oturmak — bunlar için en az 3 tam gün gerekir. Sakız, koşarak gezilemez.

10. Konaklama: Nerede Kalmak Daha Güzel?

Chios Merkez

Feribota yakın, restoran ve kafelere yürüme mesafesinde. Kısa kalacaklar, ilk kez gelenler ve lojistik kolaylık arayanlar için ideal. Araba kiralama ve market gibi her şeye merkezi noktadan erişmek kolay.

Güney Köyler — Mesta, Pyrgi

Çiftler ve romantik bir tatil arayanlar için. Adanın en güzel plajlarına yakın, köy atmosferi içinde. Akşam köyde yürüyüş yapabilmek başlı başına bir deneyim.

Kuzey — Vrontados, Avgonima, Volissos

İnziva isteyenler için. Taş evler, dağ köyleri, daha az turist. Avgonima'da kalırsanız sabahları yalnızca adanın sesi duyulur.

Genel kural: Ne kadar kalmayı planladığınıza ve adayı nasıl görmek istediğinize göre bölge seçin. Airbnb seçenekleri giderek çoğalıyor; özellikle grupta ya da aileyle gelenlere daha uygun fiyatlar sunuyor.

11. Sakız Adası'na Nereden Bilet, Nasıl Başvuru?

Tüm bu güzelliklere ulaşmanın başlangıç noktası bir biletle başlar. Hem hızlı hem de güvenilir seçenekler sunan platformlar artık çevrimiçi olarak erişilebilir durumda.

Sefer karşılaştırması yapmak ve koltuğunuzu erken ayırtmak için Sakız Adası feribot seferleri sayfasını ziyaret edin. Farklı firmaların saatleri ve fiyatları tek bir platformda listelenmiş.

Biletinizi evden çıkmadan almak için online feribot bileti sistemini kullananabilirsiniz. Ödeme güvenli, bilet e-posta ile anında geliyor.

Çeşme iskelesi kalkışlı tüm seferlerin güncel tarifesi ve firma karşılaştırması için Çeşme'den Sakız feribotu sitesini inceleyin.

Kapı vizesi başvurusunu kolay ve eksiksiz tamamlamak istiyorsanız kapı vizesi başvurusu hizmeti sunan acenteler belgelerinizi takip ediyor, başvuru sürecinizi yönetiyor.

Feribot + vize paketi tek seferde çözmek isteyenler Sakız Adası tur seçenekleri arasından ihtiyaçlarına göre seçim yapabilir.

Son olarak, tüm Yunan Adaları seferleri için kapsamlı bilet arama ve karşılaştırma platformu olarak gemi bileti tercih edebilirsiniz.

* * *

Son Söz: Sekiz Kilometre Ötedeki Dünya

"Yolculuk bazen bir manzarayla bitmez. Bir ses kalır aklında — deniz sesiyse, yıllarca konuşur. Bir koku kalır — tuz, zeytinyağı, sakız. Bir yüz kalır — kapısının önünde oturan yaşlı bir kadın, sana bakışında hem yabancılık hem tanışıklık olan..."

Sakız Adası, Yunanistan'ın popüler rotalarındaki şov değil. Santorini'nin kartpostal üretimi, Mykonos'un gecesinin gösterisi burada yok. Onun yerine orta çağdan fırlamış köyler, işletmesiz koylar, tuz ve sakız kokulu sabahlar, insanın içini ısıtan sıradan güzellikler var.

Ve sekiz kilometre ötesinde, Çeşme'nin burnunda durur; her gün görünür ufukta — ulaşmak için bir bilet, bir vize başvurusu ve bir sabah kalkmak yeterli.

Belki bu yaz. Belki bu hafta sonu.

İyi yolculuklar.

* * *

Bu makale; turizm, tarih, gastronomi ve seyahat rehberliği alanlarında orijinal içerik üretim amacıyla hazırlanmıştır.